Në segmentin Librazhd-Përrenjas, shtrati i Shkumbinit nuk ngjan më me një ekosistem natyror: makineritë hyjnë vazhdimisht në rrjedhën e tij duke marrë inerte teksa brigjet e lumit janë gërryer.
Mes lejeve, gjobave dhe versioneve kontradiktore të institucioneve, vijon të mbetet e diskutueshme nëse pasojat janë vetëm mjedisore apo mund të ndikojnë edhe në infrastrukturë dhe projekte madhore siç është projekti i zgjerimit të rrugës Elbasan-Qafë Thanë, pjesë e Korridorit VIII.
Deklaratat kontradiktore të institucioneve
Zyrtarisht, Agjencia e Menaxhimit të Burimeve Ujore (AMBU) i ka thënë Citizens.al se në basenin e Shkumbinit janë të pajisura me leje vetëm tre kompani, Alb-Building, ANK dhe 4A-M, me afat deri në tre vjet dhe se për këto subjekte nuk janë konstatuar shkelje.
Megjithatë raportime nga banorë dhe organizata lokale të mjedisit kanë ngritur disa herë shqetësimin për ndërhyrje abuzive në shtratin e lumit dhe pasojat e mundshme që ky aktivitet mund të shkaktojë.
Por, në një deklaratë për mediat, kreu i Autoritetit Rrugor Shqiptar (ARRSH), Ami Kozeli, nxitoi të theksonte se dëmet në urën e Dragostunjës nuk lidheshin me këto pretendime.
Ai tha se pas verifikimeve të bëra nga autoriteti i tij, ka rezultuar se kompanitë që kanë marrë përsipër punimet në atë zonë kanë pasur leje shfrytëzimi me dokumentacion të plotë dhe se “ndërhyrjet kanë qenë të rregullta sipas koordinatave të caktuara”.
Kuzeli deklaroi se analizat paraprake të kryera tregonin si shkaqe kryesore të rrëshqitjes reshjet intensive, erozionin dhe saturimin e masivit të tokës.
Megjithatë, në një përgjigje për Citizens.al, Agjencia Kombëtare e Mjedisit (AKM) ka pranuar se për projektin e rrugës Elbasan-Qafë Thanë janë konstatuar edhe shfrytëzime inertesh pa leje.
“Nga inspektimi i kryer rezultoi se subjekti Geci sh.p.k. shfrytëzonte inerte nga shtrati i lumit Shkumbin pa lejen përkatëse nga organet e administrimit dhe menaxhimit të burimeve ujore”, tha AKM për Citizens.al, por pa specifikuar datë dhe vendndodhje.
Për këtë shkelje ndaj kompanisë është vendosur gjobë prej 1 milion lekësh dhe pezullim urgjent i veprimtarisë së marrjes së inerteve lumore.
Citizens.al kërkoi të dhëna shtesë. Në pritje të një përgjigje zyrtare, rasti tregon gjithsesi se institucionet kanë qenë në dijeni të ndërhyrjeve abuzive në lum.
“Problemi nis te përzgjedhja e pikës së shfrytëzimit të inerteve”
Për ekspertin e mjedisit dhe drejtuesin e ECO Albania, Olsi Nika, problemi është më i thellë sesa një rast i izoluar shfrytëzimi pa leje.
“E para është mënyra se si përcaktohen pikat [koordinatat] ku merren inertet. Që këtu fillon problemi”, thotë ai, duke theksuar se leja mjedisore jepet nga AKM, ndërsa leja për marrjen e inerteve nga AMBU përmes Këshillave të Basenit Lumor.
“Të dyja këto institucione nuk janë të specializuara si Agjencia Kombëtare e Burimeve Natyrore [AKBN] se kemi të bëjmë me shfrytëzim burimesh dhe normalisht do të duhej të ketë ekipe [ekspertize] të përbëra më së shumti nga gjeologë”, analizoi Nika për Citizens.al.
Sipas tij, në praktikë kompanitë kanë aplikuar për shfrytëzim inertesh pranë kantierit të rrugës ku po punojnë për të minimizuar kostot e transportit nga një vend më i largët.
“Pra, për shembull: do të ndërtojmë rrugën në Pishkash dhe inertet do t’i marrim në Pishkash. Kjo bëhet gjithmonë për të ulur kostot. Që këtu nis problemi i parë”, argumentoi më tej Nika.
Material i gabuar për qëllim të gabuar
Një tjetër kritikë lidhet me përdorimin e zhavorrit të lumit për ndërtimin e trasesë së rrugëve automobilistike.
“Nuk përdoret zalli i lumit për shtresën bazë të rrugëve, sepse nuk krijon stabilitet dhe rruga rrëshqet. Edhe qëllimi përse merren është i gabuar. Edhe po të copëtohet, materiali i lëmuar nuk krijon stabilitet”, shpjegon drejtuesi i ECO Albania.
Sipas Nikës, përzgjedhja e pikave është problematike, pasi marrja e inerteve është bërë në zona delikate të lumit.
“Shpesh nuk zgjidhen zonat ku lumi depoziton më shumë inerte, por në zona të [rrezikuara] të gërryerjes”, tha ai.
Nika shton se sasia e inerteve është po aq e rëndësishme dhe kërkon përfshirjen jo vetëm të gjeologëve, por edhe të hidrologëve.
“Nëse merret më shumë material sesa lumi është në gjendje të rikuperojë, prishet balanca natyrore mes sedimentit që lumi sjell dhe atij që hiqet”, theksoi eksperti i mjedisit.
Sipas tij, në zonat e Librazhdit dhe Përrenjasit lumi i Shkumbinit e ka të vështirë rikuperimin, ndryshe nga Elbasani ku ka më shumë energji transportuese të sedimenteve.
Biodiversitet i dëmtuar
Ndërhyrjet në shtratin e lumit të Shkumbinit kanë shkatërruar habitatet dhe kanë prishur vazhdimësinë ekologjike të lumit.
“Nga Librazhdi në Përrenjas është një korridor natyror migrimi për specie si trofta dhe ngjala, të cilat lëvizin sipas rrjedhës dhe kundër-rrjedhës për ciklin jetësor. Ky korridor është ndërprerë”, shpjegon me shqetësim Nika.
Përveç ndërhyrjes për të marrë inerte, gërryerja e sedimenteve ka sjellë edhe thellimin e shtratit të lumit.
“Lumi thellohet duke humbur lidhjen gjatësore dhe tërthore, që ndikojnë drejtpërdrejt në biodiversitet: te peshqit, bimët, gjitarët dhe fauna që jeton në zall”, përfundoi ai.
Zyrtarisht, 26 organizata i kanë kërkuar qeverisë ndërhyrje të menjëhershme për mbrojtjen e lumit Shkumbin.
Sipas tyre, ndërhyrjet kanë ndryshuar morfologjinë natyrore të lumit, kanë ulur shtratin dhe kanë rritur shpejtësinë e rrjedhës, duke destabilizuar brigjet dhe tokat përreth.
Më herët, Citizens.al dokumentoi me pamje ndërhyrjet në shtratin e lumit dhe paralajmëroi për pasoja të pakthyeshme në biodiversitet.
Lexo gjithashtu:
- Zgjerimi i rrugës Elbasan-Qafë Thanë me “kosto të padukshme” për lumin Shkumbin
- 26 organizata i kërkojnë qeverisë të mbrojë lumin Shkumbin
- Tre ditë bllokuar: Rrëshqitja e dherave paralizon juglindjen
Erisa Kryeziu ka përfunduar studimet e larta në Gazetari dhe Komunikim dhe Master Shkencor në Marrëdhënie me Publikun në Universitetin e Tiranës. Prej pesë vitesh është gazetare dhe menaxhere e projekteve pranë Citizens.al, ku raporton për çështje sociale dhe të drejtat e njeriut, veçanërisht për çështjet e të drejtave në punë, në arsim, barazinë gjinore, grupet e margjinalizuara, personat me aftësi të kufizuar si dhe për çështje mjedisore. Njëkohësisht punon edhe si koordinatore projektesh me fokus rininë dhe edukimin mediatik. Përdoruese e teknikave të reja të raportimit sikurse “Mobile Journalism” dhe e mjeteve të angazhimit qytetar në raportim (ECR-Engage Citizens Journalism).
